تهاجم اقوام مختلف قرار گيرد و گاه نيز مدت‌ها زير سلطه بيگانگان در آيد ؛ بيگانگانى چون هياطله ، اسكندر مقدونى ، سلوكيان ، اعراب مسلمان ، جنگجويان مغول و دوره‌اى نيز افاغنه ، اما در هيچ دوره‌اى فرهنگ و تمدن غنى آن تحت شعاع فتوحات و سلطه بيگانگان قرار نگرفت و كماكان به حيات فرهنگى و معنوى خود ادامه داده است . « 1 » فتوحات اسلامى در ايران و سقوط دولت ساسانى شرايط ويژه و دگرگونى را در اين سرزمين كهن ايجاد نمود . فاتحان ايران اين بار اعراب مسلمانى بودند كه با خود پيامى متفاوت به همراه داشتند ؛ پيامى كه حاصل رسالتى عظيم الهى بود ، نه براساس نژاد و قوم و نه بر محور سرزمينى ويژه . از اين رو ، توفيق و اقبال جهادگران مسلمان درخشيدن گرفت و در مدتى اندك سرزمين پهناور ايران زير سلطه مسلمانان درآمد . در اين روند پرسرعت هرگز ايرانيان فرهنگ ملى خود را به طور كامل ترك نگفتند ، بلكه در رويارويى با فرهنگ اسلامى ابتدا بخش‌هاى مهمى از آن را پذيرفتند و سپس در اعتلاى ساير بخش‌هاى معرفتى و علمى آن كوشيدند . در مواجهه با زبان عربى به عنوان ركن مهم فرهنگ‌پذيرى و عنصر ارتباطى جهان اسلام اگرچه ايرانيان آن را جايگزين زبان فارسى نكردند ، اما در مقام مقابله و تعارض با زبان عربى نيز برنيامدند ، بلكه سرسختانه و علاقه‌مندانه نگاهبان اصلى آن بودند . حتى در دوره‌هايى كه مراكز اصلى زبان و فرهنگ عربى دچار ضعف و سستى بود ، شهرهاى بزرگ ايران پيوسته يكى از مراكز مهم حفظ و توسعه اين زبان به شمار مىرفت . « 2 » اين در حالى بود كه در هيچ شرايطى زبان پر مايه فارسى ترك نشد و ايرانيان دو يا سه قرن بعد از دور بودن از عرصه كتابت و انشاء ، بار ديگر زبان و ادب پارسى را به عرصه علمى سوق دادند . بدين ترتيب فرهنگ ايرانى - اسلامى در طى اين دوره كه برخى به غلط آن را « دو قرن سكوت » ناميده‌اند ، « 3 » شكل گرفت . به دليل ويژگىهاى برجسته اين دوره مىتوان آن را « عصر شكل‌گيرى فرهنگ و ادب پارسى - اسلامى » ناميد . امتيازات اين عصر خلاصه‌وار عبارت است از : 1 . تأثير فرهنگ و تمدن ايرانى بر فرهنگ و تمدن اسلامى - عربى .

--> ( 1 ) . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : محمد محمدى ، فرهنگ ايرانى پيش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامى و ادبيات عربى ، ص 10 - 1 . ( 2 ) . همان ، ص 5 . ( 3 ) . عبدالحسين زرين‌كوب كتابى با همين نام نگاشته است .